Marazm co to? Definicja, przyczyny, objawy

Słowo marazm opisuje zarówno głęboki zastój psychiczny, jak i medyczne wyniszczenie organizmu z powodu niedożywienia. W jednym przypadku chodzi o znudzenie życiem i brak motywacji, w drugim o dramatyczny brak białka i energii, który prowadzi do osłabienia ciała. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, skąd bierze się ten stan, po czym go rozpoznać i kiedy wymaga pomocy specjalisty, przeczytaj uważnie poniższy tekst.

Co to jest marazm?

Greckie słowo μαρασμός oznacza „gaśnięcie” lub „uwiąd” – i bardzo dobrze oddaje istotę zjawiska. W języku potocznym marazm bywa kojarzony z psychicznym zastoje, poczuciem, że „wszystko jedno”, brakiem wiary, że cokolwiek się zmieni. W ujęciu medycznym ten sam termin opisuje ciężkie wyniszczenie organizmu, często wynikające z niedożywienia białkowo-kalorycznego.

Słowniki języka polskiego podają, że marazm (definicja słownikowa) to zastój w jakiejś dziedzinie, stan apatia, zobojętnienia lub uwiąd. W praktyce mamy więc dwa powiązane, ale jednak różne znaczenia: psychologiczne – dotyczące samopoczucia i motywacji – oraz medyczne, związane z wyniszczeniem ciała. Warto je wyraźnie rozróżnić, bo objawy i następstwa są inne.

Marazm jako stan psychiczny

W psychologii określenie marazm życiowy opisuje długotrwały brak energii do działania, poczucie zastoju i znudzenie życiem. Osoba w takim stanie ma wrażenie, że utknęła – ani nie widzi sensu dalszego wysiłku, ani nie potrafi realnie odpocząć. Pojawia się pustka egzystencjalna, czyli doświadczenie, że nic nie jest naprawdę ważne, a każdy dzień wygląda tak samo.

Ten rodzaj zastoju różni się od zwykłej, sytuacyjnej nudy – tej, którą odczuwasz w kolejce czy w korku. Tu mamy do czynienia z nuda egzystencjalna, trwającą tygodniami lub miesiącami. Często towarzyszą jej brak motywacji, bierność, poczucie totalnej rezygnacji i myśl, że „już nic dobrego mnie nie czeka”. Niekiedy taki stan bywa mylony z depresją.

Marasmus jako diagnoza medyczna

W medycynie używa się też pojęcia marasmus (medyczne niedożywienie), które oznacza postać niedożywienia energetyczno-białkowego. Dotyczy to głównie dzieci, osób starszych oraz ciężko chorych. Przy długotrwałym braku białka i kalorii dochodzi do wyniszczenia organizmu, wyraźnej utrata masy mięśniowej i zmniejszenia tkanki tłuszczowej.

Charakterystyczne jest to, że w tym typie niedożywienia występuje brak obrzęków i brak stłuszczenia wątroby, a hipoalbuminemia (obniżone stężenie albumin) bywa mniej nasilona niż w kwashiorkor. Często utrzymuje się nawet dobre łaknienie, mimo że ciało stopniowo słabnie. U dzieci obserwuje się spowolnienie wzrostu dzieci, a w skrajnych przypadkach obraz dramatycznej wychudzonej sylwetki.

Słowo „marazm” dotyczy zarówno psychicznego zastoju, jak i skrajnego wyniszczenia organizmu w przebiegu niedożywienia – kontekst jest tu decydujący.

Jakie są psychologiczne objawy marazmu?

Stan określany jako marazm (potoczne znaczenie) nie pojawia się z dnia na dzień. Zwykle zaczyna się od lekkiego zniechęcenia, które stopniowo przeradza się w przekonanie, że „już nic nie ma sensu”. Coraz trudniej o jakąkolwiek radość, a obowiązki – zawodowe i domowe – wykonujesz niejako z automatu, bez zaangażowania.

Niepokój powinny wzbudzić zwłaszcza sygnały przypominające poniższe objawy:

• brak entuzjazmu i poczucie, że nic już nie cieszy,
• chroniczne zmęczenie, mimo że obiektywnie nie masz aż tylu zadań,
• zobojętnienie – trudno wywołać w sobie jakąkolwiek reakcję emocjonalną,
• anhedonia, czyli niemożność odczuwania przyjemności z dawnych zainteresowań,
• ciągła bierność i odkładanie decyzji „na kiedyś”,
• unikanie kontaktów społecznych i wycofanie z relacji,
• ucieczka w nieproduktywne zajęcia zastępcze – bezmyślne jedzenie, gry, seriale, spanie,
• drażliwość, problemy z kontrolą emocji, częstsza chęć płaczu niż śmiechu.

Objawy w codziennym życiu

W praktyce bywa tak, że rano ledwo wstajesz z łóżka, bo czujesz utrata kontroli nad życiem. Zadania, które kiedyś dawały satysfakcję, dziś wydają się zbyt ciężkie, a nowe pomysły szybko tracą urok. Pojawia się myśl, że twój niewykorzystany potencjał intelektualny się marnuje, ale brakuje energii, by to zmienić.

Z czasem maleje spontaniczność, każde wyjście do ludzi wymaga wysiłku, a ty coraz częściej rezygnujesz z planów. Taki stan – zwłaszcza jeśli trwa dłużej niż kilka tygodni – może być częścią obrazu depresji albo samodzielnym syndromem zastoju. W obu przypadkach potrzebna jest uważna diagnoza psychologiczna.

Marazm a depresja – jak je odróżnić?

Depresja to choroba, w której dochodzi do zaburzenia równowagi neuroprzekaźników takich jak serotonina, noradrenalina i dopamina. Pojawia się głęboki smutek depresyjny, poczucie straty, a także bardzo silne wycieńczenie depresyjne. Osoba chora często nie ma siły wykonać podstawowych czynności, a zwykłe polecenia „weź się w garść” są dla niej niedostępne.

W marazmie psychicznym dominuje raczej znudzenie życiem, poczucie pustki, brak celu i przekonanie, że wysiłek nie ma sensu. Ktoś może jeszcze mieć energię, czasem nawet chwilowo się czymś zająć, ale szybko wraca do zastoju. Różnice dobrze widać w zestawieniu:

W praktyce rozróżnienie bywa trudne, dlatego przy nasilonych objawach wskazana jest konsultacja psychologiczna, a czasem także wizyta u psychiatry. Ten drugi może włączyć farmakoterapia antydepresyjna, jeśli objawy przekraczają ramy zwykłego znużenia.

W depresji dominuje ból i poczucie straty, w marazmie psychologicznym – długotrwała nuda egzystencjalna i brak sensu działania.

Skąd bierze się marazm życiowy?

Czy marazm to „wada charakteru”, czy raczej efekt warunków, w jakich żyjesz? Odpowiedź zwykle leży pośrodku. Z jednej strony mamy czynniki zewnętrzne – stres, przeciążenie obowiązkami, osobiste tragedie. Z drugiej strony liczą się twoje przekonania o sobie, sposób przeżywania przeszłości i radzenia sobie z lękiem.

Na rozwój zastoju psychicznego wpływają między innymi: przywiązanie do przeszłości, skłonność do idealizowanie przeszłości, niskie poczucie własnej wartości czy lęk przed porażką. Każdy z tych czynników popycha w stronę bierności – łatwiej przecież zostać w niekomfortowej, ale znanej sytuacji niż zrobić krok w nowe.

Przyczyny wewnętrzne

U wielu osób źródłem marazmu bywa długoletnie niezadowolenie z siebie. Kiedy latami porównujesz się z innymi, obniżasz swoje osiągnięcia i krytycznie oceniasz wygląd, trudno o radość z małych postępów. Brak miłości własnej odbiera energię do mierzenia się z wyzwaniami – każde potknięcie jawi się wtedy jako dowód „własnej bezwartościowości”.

Silną rolę odgrywa też strefa komfortu. Pozostawanie w niej chroni przed lękiem, ale jednocześnie pogłębia stagnacja (życiowa). Z czasem pojawia się myśl: „i tak się nie uda”, „nie ma sensu próbować”. To prosta droga do pełnej totalnej rezygnacji, która wiąże się z opisanym wcześniej poczuciem pustki.

Wpływ stylu życia i pracy

Marazm często dotyka osoby w tzw. kryzys życiowy w kwiecie wieku – mają stabilną pracę, pewne osiągnięcia, ale coraz częściej czują, że „to nie to”. U studentów bywa mową o stagnacja studentów, gdy kierunek studiów nie odpowiada zainteresowaniom. Na obu etapach pojawia się wątpliwość: „czy za 10 lat będę w stanie sobie wybaczyć, że nic z tym nie zrobiłem?”.

Coraz częściej opisuje się też nuda u nastolatków jako długotrwałą, męczącą pustkę. Młody człowiek nie widzi celu, traci zainteresowanie nauką, zatrzymuje się w miejscu. W dorosłości podobną rolę odgrywa wypalenie zawodowe – szczególnie wtedy, gdy praca jest sprzeczna z wartościami albo nie daje poczucia sprawczości. W takich sytuacjach marazm bywa „chorobą XXI wieku”, choć formalnie nie jest osobną jednostką chorobową.

Na czym polega marazm w medycynie?

Marazm (medyczny), czyli marasmus, to jedna z postaci ciężkiego niedożywienia. Do jego rozwoju prowadzi długotrwały deficyt energii i białka, wynikający z długotrwałe głodzenie, poważnych chorób przewlekłych albo zaburzeń wchłaniania. Najczęściej dotyczy dzieci z ubogich regionów, osoby starsze, a także części pacjenci z chorobami układu pokarmowego.

Objawy obejmują nie tylko zmniejszenie masy mięśniowej i wyraźną utratę tłuszczu podskórnego, ale też zmniejszona sprawność myślenia, anemia, spadek odporności, zaburzenia wchłaniania, osteoporoza, utrata włosów, przedwczesne starzenie skóry czy obniżenie ciepłoty ciała. U dzieci dochodzi do spowolnienie wzrostu dzieci, a w ciężkich przypadkach – do niewydolność krążeniowa i niewydolność oddechowa.

Nieleczony marasmus może zakończyć się zgonem – wymaga pilnej diagnostyki, leczenia przyczyny niedożywienia i specjalistycznego żywienia.

Przyczyny to nie tylko ubóstwo i głód (społeczny) w krajach o niskich dochodach. Ryzyko wzrasta także u osób z celiakia, przewlekłe zapalenie trzustki, marskość wątroby, a także w przebiegu anoreksja, bulimia, źle zbilansowanej niskokaloryczna dieta odchudzająca czy restrykcyjnej dieta wegańska lub wegetariańskiej. Zdarza się też po ciężkich urazy (ciężkie), dużych operacjach lub w przebiegu nowotwory.

Leczenie wymaga wprowadzenia preparaty odżywcze, często także żywienie przez zgłębnik oraz starannie zaplanowanej odpowiednia dieta lecznicza. Celem jest powolne, kontrolowane odżywianie, odbudowa mięśni i wyrównanie niedoborów, a równolegle terapia choroby podstawowej, która do niedożywienia doprowadziła.

Jak wyjść z marazmu psychicznego?

Gdy mówimy o potocznym marazmie emocjonalnym, ważne jest połączenie małych kroków zmiany stylu życia z ewentualną profesjonalną pomocą. Nie chodzi o to, by „się zmusić”, lecz by odzyskać motywacja wewnętrzna do działania i krok po kroku odbudowywać sprawczość.

Sprawdza się kilka grup strategii:

• praktyka obecności – kierowanie uwagi na „tu i teraz”,
• techniki pracy z ciałem, jak ćwiczenie oddechowe 10 wdechów czy proste formy sesja oddechowa,
• metody skupione na odczuciach, np. focusing i autoterapia focusingiem,
• zmiany w codziennym funkcjonowaniu: prowadzenie dziennika, kontakt z naturą, aktywność fizyczna,
• praca nad przekonaniami i celami, często w formie terapia psychologiczna marazmu.

Techniki uważności i focusing

Proste ćwiczenie – 10 energicznych wdechów i rozluźnionych wydechów – wykonywane przez około dwie minuty kilka razy w ciągu dnia pomaga wrócić do ciała i przerwać spiralę ruminacji. Tego typu praca z oddechem jest fundamentem wielu podejść, w tym metody opisanej przez Colina P. Sissona w książce „Wewnętrzne przebudzenie”.

Focusing, rozwijany m.in. przez Eugene Gendlin, polega na świadomym zwracaniu się ku temu, co w ciele nieprzyjemne. Zamiast uciekać od napięcia, uczysz się je lokalizować, nazywać i „zapraszać”, zadając sobie pytania typu: „Co najgorszego jest w tym, co czuję?”. Kroki – od rozluźnienia oddechem kolejnych części ciała po przyjmowanie ulgi i zmiany – mogą być wykonywane samodzielnie lub z towarzyszeniem psychoterapeuta.

Zmiany w codzienności

W wychodzeniu z zastoju ogromne znaczenie ma umiejętność cieszenia się drobnymi rzeczami. Chodzi o zauważanie, że w ciągu dnia pojawiają się momenty, które dają choćby niewielką przyjemność – łyk dobrej kawy, udany żart, krótki spacer. Świadome świętowanie małych sukcesów odbudowuje poczucie sprawczości.

Przydają się też konkretne narzędzia: prowadzenie dziennika emocji i myśli, kontakt z naturą (las, park, woda), wprowadzenie regularnej aktywność fizyczna, która zwiększa wydzielanie endorfin. Działają tu małe kroki zmiany – 10 minut ruchu, krótki spacer, jedna kartka zapisków dziennie. Z czasem warto wprowadzić zmiana rutyny, a w przypadku znużenia pracą – rozważyć przerwa / urlop od pracy lub korektę obowiązków.

Codzienny wysiłek zmiany, nawet bardzo mały, po miesiącach daje efekt większy niż jednorazowy zryw, po którym znowu zapadasz w stagnację.

Kiedy szukać profesjonalnej pomocy?

Gdy mimo prób wprowadzenia zmian nadal czujesz się jak w klatce, a brak sensu życia i zniechęcenie trwają miesiącami, warto porozmawiać z psycholog. Specjalista pomoże ustalić, czy chodzi o marazm emocjonalny, czy też o objawy depresji, i zaproponuje terapia skoncentrowana na rozwiązaniach lub inne podejście dostosowane do twojej sytuacji.

W przypadkach, gdy obniżony nastrój łączy się z myślami rezygnacyjnymi, silną bezsennością lub znacznym spadkiem apetytu, potrzebny bywa także psychiatra. On może zdecydować o włączeniu leków – zwłaszcza wtedy, gdy organizm jest już w stanie takiego wyczerpania, że trudno rozpocząć jakąkolwiek pracę nad sobą. To konkretne wsparcie medyczne, które ma przywrócić siły, by dalej iść własną drogą.