Narzędzia pomiaru w promocji i psychologii zdrowia – przegląd metod

Jeśli pracujesz w promocji zdrowia lub psychologii zdrowia, najbardziej użyteczne będą standaryzowane kwestionariusze mierzące stres, sposoby radzenia sobie, poczucie własnej skuteczności, prężność i rozwój potraumatyczny. W polskich warunkach sięga się najczęściej po narzędzia opisane przez Zygfryda Juczyńskiego i Ninę Ogińską-Bulik w ich licznych publikacjach, które od lat stanowią punkt odniesienia dla badań i praktyki. Dzięki nim możesz rzetelnie oceniać skutki interwencji, programów profilaktycznych i pracy klinicznej. Jeśli chcesz lepiej dobrać metody do swoich badań i projektów, przeczytaj uważnie ten przegląd.

Po co mierzyć zachowania zdrowotne i zasoby psychiczne?

W promocji zdrowia łatwo zachwycić się ciekawym programem lub kampanią, ale bez pomiaru nie wiesz, czy naprawdę zmienia zachowania i samopoczucie. Standaryzowane narzędzia pomiaru pozwalają przejść od wrażeń do danych, które można analizować, porównywać między grupami i śledzić w czasie. Dzięki temu widzisz, czy interwencja wpływa na objawy związane ze stresem, wzmacnia zasoby takie jak prężność czy motywacja do dbania o zdrowie.

Psychologia zdrowia – jako dziedzina łącząca wiedzę medyczną i psychologiczną – szczególnie mocno opiera się na pomiarze. Badacze korzystają ze skal, aby sprawdzać, jak cechy osobowości wiążą się z chorobą przewlekłą, klinicyści monitorują nasilenie napięcia czy lęku u pacjentów, a specjaliści ds. promocji zdrowia oceniają efekty zajęć edukacyjnych. W polskim kontekście ważnym punktem wyjścia stał się artykuł „Narzędzia pomiaru w psychologii zdrowia” Z. Juczyńskiego z 1999 roku opublikowany w „Przeglądzie psychologicznym”, który systematycznie zebrał ówczesne skale używane w tej dziedzinie.

Bez standaryzowanych narzędzi pomiaru promocja zdrowia zamienia się w zestaw dobrych intencji, których realnego wpływu nie da się wiarygodnie ocenić.

Jakie narzędzia służą do pomiaru stresu i radzenia sobie?

Stres psychologiczny to jedno z najczęściej badanych zjawisk w obszarze zdrowia. Zygfryd Juczyński wraz z Niną Ogińską-Bulik i Janem Denollet’em zebrali w książce „Narzędzia pomiaru stresu i radzenia sobie ze stresem” (Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, 2012) zestaw sprawdzonych skal opisujących zarówno natężenie napięcia, jak i sposoby reagowania na sytuacje trudne. To opracowanie, cytowane ponad 561 razy, stało się standardem w polskich badaniach.

W promocji zdrowia te kwestionariusze wykorzystuje się m.in. do oceny obciążenia psychicznego osób opiekujących się chorymi, pracowników zawodów wysokiego ryzyka czy uczestników programów antynikotynowych. Dane z pomiaru pomagają nie tylko opisać grupę, ale też zaplanować interwencję – np. dodać moduł treningu relaksacyjnego, jeśli poziom napięcia jest bardzo wysoki.

Kwestionariusze nasilenia stresu

Nasilenie napięcia psychicznego mierzy się najczęściej przy pomocy samoopisowych skal, w których badany ocenia częstotliwość objawów takich jak drażliwość, problemy ze snem, trudności z koncentracją czy poczucie przeciążenia. Konstrukcja tych narzędzi zwykle opiera się na kilku podskalach – np. stres związany z pracą, rodziną, zdrowiem – co pozwala precyzyjniej zidentyfikować źródła obciążenia.

Kwestionariusze opisane w zbiorze Juczyńskiego i Ogińskiej-Bulik spełniają podstawowe wymagania psychometryczne: mają dobrą rzetelność (wysokie współczynniki alfa Cronbacha), potwierdzoną trafność treściową i kryterialną oraz normy dla populacji polskiej. W działaniach z zakresu promocji zdrowia umożliwia to np. porównanie poziomu napięcia uczestników przed i po cyklu warsztatów, co uwiarygadnia raportowanie wyników projektu.

Style radzenia sobie ze stresem

Sam poziom napięcia mówi niewiele bez informacji, jak ludzie reagują na trudności. Do tego służą skale mierzące style radzenia sobie – np. koncentrację na zadaniu, emocjach, poszukiwaniu wsparcia społecznego czy unikaniu. W polskich badaniach szeroko stosuje się adaptacje kwestionariuszy opisanych w pozycji „Narzędzia pomiaru stresu i radzenia sobie ze stresem”, gdzie każda skala została dokładnie opisana pod kątem struktury i właściwości psychometrycznych.

W promocji zdrowia te dane są szczególnie cenne, gdy projektujesz działania dla osób z chorobą przewlekłą. Inne elementy programu trzeba zaproponować pacjentowi, który dominuje w stylu zadaniowym, a inne komuś, kto głównie unika myślenia o chorobie. Kwestionariusz pokazuje, od czego zacząć pracę nad zmianą zachowania, np. nad zwiększeniem korzystania ze wsparcia społecznego.

Jak mierzyć zasoby – prężność i poczucie własnej skuteczności?

Utrzymanie zdrowia psychicznego i fizycznego zależy nie tylko od ilości stresorów, lecz także od zasobów, które pomagają im sprostać. W polskiej psychologii zdrowia szczególne miejsce zajmują dwa konstrukty: prężność (resilience) i poczucie własnej skuteczności. Obydwa można mierzyć standaryzowanymi skalami, które dobrze sprawdzają się zarówno w badaniach naukowych, jak i w ocenie efektów programów profilaktycznych.

Książka „Osobowość, stres a zdrowie” N. Ogińskiej-Bulik i Z. Juczyńskiego (Difin, 2010) – cytowana około 421 razy – pokazuje, jak cechy osobowości, w tym prężność i poczucie skuteczności, wiążą się z ryzykiem choroby oraz funkcjonowaniem w obliczu obciążenia. Dla praktyka to ważny sygnał: zasoby nie są dodatkiem do diagnozy, ale pełnoprawnym obiektem pomiaru.

Skala prężności SPP-25

Artykuł „Skala pomiaru prężności – SPP-25” (Nowiny psychologiczne, 2008) autorstwa Niny Ogińskiej-Bulik i Zygfryda Juczyńskiego opisał konstrukcję 25‑pozycyjnej skali, która mierzy zdolność jednostki do wychodzenia z trudnych doświadczeń z zachowaniem lub wzmocnieniem równowagi psychicznej. Praca ta ma około 233 cytowań, co pokazuje, jak często badacze sięgają po to narzędzie.

SPP‑25 ocenia m.in. wytrwałość w dążeniu do celu, otwartość na nowe doświadczenia, zdolność do mobilizacji w trudnych warunkach i optymistyczne nastawienie. Respondent ocenia na skali Likerta, w jakim stopniu zgadza się z serią twierdzeń, np. dotyczących powrotu do równowagi po niepowodzeniach. W promocji zdrowia skala pomaga zidentyfikować grupy wymagające wzmocnienia zasobów – np. młodzież w programach profilaktyki uzależnień czy pacjentów onkologicznych uczestniczących w warsztatach psychoedukacyjnych.

Prężność nie oznacza braku cierpienia – to raczej zdolność do zbudowania nowej równowagi po kryzysie, co SPP‑25 pozwala ująć w konkretnych liczbach.

Poczucie własnej skuteczności

Pojęcie poczucia własnej skuteczności wywodzi się z teorii Alberta Bandury i odnosi się do przekonania, że „dam radę” poradzić sobie z wymagającą sytuacją. Zygfryd Juczyński w monografii „Poczucie własnej skuteczności – teoria i pomiar” (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2000, ok. 199 cytowań) opisał adaptacje skal służących do badania tego konstruktu w warunkach polskich.

W praktyce promocji zdrowia poczucie skuteczności jest jednym z najlepszych predyktorów zmiany zachowania: osoby, które wierzą, że są w stanie rzucić palenie, częściej podejmują próby i dłużej je utrzymują; pacjenci przekonani, że poradzą sobie z ćwiczeniami, chętniej angażują się w rehabilitację. Kwestionariusze tego typu pozwalają oceniać, czy program edukacyjny faktycznie „podniósł wiarę we własne możliwości”, czy też ograniczył się do przekazania informacji.

Jak bada się rozwój potraumatyczny?

Silny kryzys – wypadek, nagła choroba, doświadczenie przemocy – może prowadzić nie tylko do zaburzeń, ale także do pozytywnej zmiany, określanej jako rozwój potraumatyczny. Artykuł „Rozwój potraumatyczny – charakterystyka i pomiar” N. Ogińskiej-Bulik i Z. Juczyńskiego, opublikowany w czasopiśmie „Psychiatria” (2010, ok. 218 cytowań), opisał sposoby uchwycenia tego zjawiska przy pomocy standaryzowanych skal.

W praktyce wykorzystuje się najczęściej kwestionariusze oparte na koncepcji wzrostu po traumie (np. w obszarze relacji, poczucia własnej siły, zmiany hierarchii wartości). Badany ocenia stopień, w jakim dane twierdzenia opisują zmiany, które zaszły po wydarzeniu krytycznym. W psychologii zdrowia takie narzędzia stosuje się np. wśród osób po zawale serca, pacjentów onkologicznych czy rodziców dzieci ciężko chorych, aby uchwycić nie tylko obciążenia, ale też pozytywne przekształcenia życia.

Czy da się więc mówić o „zysku” po przejściu przez traumę bez ryzyka jej banalizowania? Rzetelny pomiar tego zjawiska – uwzględniający zarówno objawy stresu pourazowego, jak i wskaźniki wzrostu – pozwala prowadzić tę rozmowę w sposób oparty na danych, a nie na intuicjach czy pojedynczych historiach.

Jak wybierać narzędzia pomiaru w badaniach i praktyce?

Dostępność wielu skal nie ułatwia zadania badaczowi czy praktykowi – trzeba świadomie wybrać narzędzie do konkretnego projektu. Autorzy prac, takich jak „Narzędzia pomiaru w psychologii zdrowia” czy wspomniane monografie, podkreślają kilka kryteriów selekcji: rzetelność i trafność skali, obecność polskich norm, jasną instrukcję stosowania oraz udokumentowane zastosowania w zbliżonych populacjach.

Przy planowaniu badania lub ewaluacji programu promocji zdrowia warto też sprawdzić rok publikacji skali i liczbę cytowań – duża liczba odniesień, jak w przypadku zbioru „Narzędzia pomiaru stresu i radzenia sobie ze stresem”, zwykle wskazuje na szerokie zastosowanie i zaufanie środowiska. Poniższa tabela pokazuje uproszczone porównanie trzech często używanych narzędzi:

Dobór skali to dopiero początek. Trzeba zadbać o poprawne przeprowadzenie badania: jasne wyjaśnienie celu, zapewnienie poufności, możliwość odmowy udziału bez konsekwencji oraz bezbłędne obliczenie wyników. Warto też już na etapie planowania określić, jak konkretnie wykorzystasz dane – np. jaki próg wyniku uznasz za sygnał, że osoba wymaga pogłębionej diagnozy lub skierowania do specjalistycznej pomocy.

W 2026 roku, przy rosnącej wrażliwości na kwestie etyczne, coraz częściej zwraca się uwagę na to, aby narzędzia pomiaru nie służyły wyłącznie „etykietowaniu” ludzi. Dane z kwestionariuszy stresu, prężności, poczucia własnej skuteczności czy rozwoju potraumatycznego powinny prowadzić do konkretnych działań: zaprojektowania lepiej dopasowanych interwencji, zaoferowania wsparcia osobom w największym kryzysie, a wreszcie – wzmacniania tych, którzy już teraz dobrze radzą sobie z obciążeniami. Wtedy pomiar staje się realnym narzędziem zmiany, a nie tylko kolejną ankietą.